Bên trong chợ chuyển nhượng V.League: Hợp đồng bóng ma và những cuộc gọi lúc hai giờ sáng

Bên trong chợ chuyển nhượng V.League: Hợp đồng bóng ma và những cuộc gọi lúc hai giờ sáng

Điện thoại rung lúc 1 giờ 47 phút sáng. Một số máy quen. Đầu dây bên kia là người đại diện của một tiền vệ đang khoác áo một CLB V.League. Anh vừa xuống chuyến bay cuối cùng trong ngày, ngồi ở sân bay chờ xe về khách sạn, và tranh thủ gọi cho tôi trước khi kịp bỏ vali xuống. Không chào hỏi, không rào đón. "Nó không đi đâu hết. Báo mạng cứ viết loạn lên, nhưng thỏa thuận chốt từ tuần trước rồi. Giờ chỉ chờ ngày ký để công bố."

Tôi ghi lại thời gian, số máy, tên người gọi. Một thói quen từ những năm đầu làm nghề, khi tôi còn là sinh viên năm nhất ngồi ở Đà Nẵng, gọi điện cho mười bốn người đại diện trong ba tháng trời chỉ để dựng lại một danh sách hai mươi hợp đồng sắp hết hạn. Ở thị trường chuyển nhượng Việt Nam, tin quan trọng nhất trong ngày không bao giờ đến từ họp báo, mà đến từ lúc bạn đang ngủ say. Thứ mà báo chí gọi là "thương vụ bom tấn" thường chỉ là phần xác được dựng lên sau khi linh hồn của nó đã rời đi từ lâu.

Câu chuyện của mùa giải này không nằm ở bảng xếp hạng. Nó nằm ở những cuộc điện thoại như thế.

Để hiểu vì sao một thương vụ ở V.League lại được chốt lúc gần hai giờ sáng thay vì trên bàn đàm phán ban ngày, cần nhìn vào cấu trúc tài chính của giải đấu. Doanh thu từ bản quyền truyền hình của V.League vẫn ở mức thấp so với các giải trong khu vực. Phần lớn các CLB sống dựa vào tiền tài trợ của doanh nghiệp chủ quản hoặc của các ông bầu. Điều đó có nghĩa là quyết định chi tiêu không nằm ở ban huấn luyện hay giám đốc kỹ thuật, mà nằm ở người ký séc.

Trong một cấu trúc như vậy, hợp đồng chuyển nhượng không còn thuần túy là câu chuyện chuyên môn. Nó là một phần của quan hệ giữa các doanh nghiệp, giữa các ông bầu, giữa những người có thể gọi cho nhau một cuộc điện thoại và thay đổi cục diện của cả một đội bóng. Cầu thủ là hàng hóa, người đại diện là thương nhân, còn người làm nghề như tôi đứng giữa cái chợ mà ghi chép.

Mùa giải thường niên kéo dài qua nhiều tháng. Các CLB vừa đá vừa tính. Trong khi khán giả theo dõi từng vòng đấu, thị trường chuyển nhượng đã chuyển sang trạng thái ngầm. Sân trống sau tiếng còi mãn cuộc, khán đài trống, nhưng cái chợ người vẫn họp qua điện thoại. Những tháng giữa mùa giải là thời điểm các đội hạng trung nhận ra mình thiếu một tiền đạo, các đội lớn nhận ra mình thừa một ngôi sao, và cả hai bên đều muốn giải quyết bằng một cuộc gọi thay vì một buổi họp.

Cái mà tôi gọi là hợp đồng bóng ma không bao giờ nằm trên giấy, nó nằm trong cuộc gọi lúc hai giờ sáng. Đây là phần cốt lõi của cơ chế chuyển nhượng ở V.League mà ít người ngoài cuộc nhìn thấy.

Hãy bắt đầu từ cơ chế đêm. Trong một vụ chuyển nhượng điển hình, thứ được công bố chỉ là sản phẩm cuối cùng: tên cầu thủ, con số phí chuyển nhượng, thời hạn hợp đồng. Nhưng phía sau nó là một chuỗi thương lượng diễn ra trong điều kiện không có người ghi biên bản. Người đại diện gọi cho giám đốc kỹ thuật. Giám đốc kỹ thuật phải gọi cho chủ tịch hoặc ông bầu. Ông bầu phải cân nhắc mối quan hệ với một ông bầu khác. Cuộc gọi được thực hiện vào đêm muộn, khi mà người ta đã rời khỏi văn phòng, khi mà trách nhiệm không còn nằm trên giấy tờ.

Tôi từng chứng kiến một thương vụ mà cả ba bên - CLB bán, CLB mua và người đại diện - đều phủ nhận sự tồn tại của nó trong hơn hai tuần. Báo chí đăng tin này bị CLB chối. Báo chí đăng tin khác bị đại diện chối. Đến khi cầu thủ xuất hiện trong bộ áo mới, tất cả ngồi trước micro và nói về "quá trình đàm phán chuyên nghiệp". Không ai nhắc đến cuộc gọi lúc nửa đêm đã định đoạt mọi thứ.

Ở lò đào tạo, người ta dạy đá bóng. Còn hợp đồng bóng ma thì dạy ở hành lang. Tôi học được điều đó từ năm mười sáu tuổi, khi mới rời đội trẻ vì chấn thương đầu gối, lân la ở sân Hòa Xuân và tình cờ đọc được một bản hợp đồng đào tạo có điều khoản đền bù chồng chéo. Ba tuần sau, tôi phát hiện số tiền gần nửa tỷ đồng đã được chuyển nhầm vào tài khoản một công ty bóng đá khác. Từ đó, tôi bắt đầu viết theo lối giải mã giấy tờ: chụp lại từng điều khoản, gạch chân số tiền và mốc thời gian, và thay cụm "theo nguồn tin" bằng "dựa trên bản hợp đồng số X".

Nhưng giấy tờ chỉ là điểm kết thúc. Điểm khởi đầu luôn là hành lang. Hành lang ở đây không phải ẩn dụ. Đó là hành lang khách sạn nơi đội khách nghỉ, là khu vực kỹ thuật sau tiếng còi mãn cuộc, là băng ghế dự bị nơi một cầu thủ không được vào sân ngồi cả hiệp hai và bắt đầu tính đường đi. Ở những nơi đó, người ta học cách chia tiền, giữ chân và thả trôi một vụ việc.

Cơ chế thứ hai là cho mượn kèm nghĩa vụ mua đứt. Đây là công cụ mà các đội lớn dùng để đẩy một cầu thủ không nằm trong kế hoạch sang đội nhỏ, đồng thời ghi một khoản thu trong tương lai. Về mặt kỹ thuật, đây là cách giảm quỹ lương trước mắt. Về mặt tài chính, nó dời chi phí sang một mùa giải khác, tạo cảm giác cân đối mà thực tế chỉ là hoãn thanh toán. Đội nhỏ nhận cầu thủ, trả một phần lương và cam kết mua đứt vào cuối mùa. Khoản cam kết đó thường được định giá cao hơn giá trị thị trường, và đội nhỏ không có cơ chế đàm phán lại vì cầu thủ đã thuộc về họ về mặt danh nghĩa.

Kết quả là các đội nhỏ mãi nuôi dưỡng bán thành phẩm cho đại gia. Họ không có đủ nguồn lực để giữ cầu thủ tốt qua nhiều mùa, không có hệ thống bán vé đủ lớn để bù đắp, và bị khóa trong một chu kỳ: phát hiện tài năng, cho ra sân, bán lại cho đội lớn, rồi lại phát hiện tài năng mới. Mỗi lần như vậy, giá trị tăng thêm thuộc về đội lớn.

Tôi đã theo dõi nhiều mùa giải và nhận ra một điều: một chữ ký chỉ có giá trị khi người ta bắt đầu tìm cách nuốt lời. Điều này đúng với cả hai phía. Đội nhỏ ký hợp đồng với cầu thủ rồi tìm cách đàm phán lại khi cầu thủ tỏa sáng. Đại gia ký cam kết mua đứt rồi tìm cách đẩy khoản đó sang mùa sau. Người đại diện đàm phán mức lương rồi tìm cách thêm khoản lót tay. Trong cái chợ này, không có hợp đồng nào là điểm kết thúc; nó chỉ là điểm khởi đầu cho vòng đàm phán tiếp theo.

Cơ chế thứ ba là kinh tế người đại diện. Ở V.League, mạng lưới đại diện không lớn như ở châu Âu. Một số người đại diện nắm nhiều cầu thủ trong cùng một CLB, tạo ra ảnh hưởng đáng kể lên quyết định chuyển nhượng. Khi một người đại diện có bốn cầu thủ trong một đội, anh ta không chỉ đàm phán từng hợp đồng riêng lẻ. Anh ta đàm phán cả gói. Và khi đàm phán cả gói, lợi thế không còn thuộc về CLB.

Điều này giải thích vì sao một số thương vụ ở V.League diễn ra bất ngờ với người hâm mộ nhưng không hề bất ngờ với những người trong ngành. Cầu thủ chuyển từ đội A sang đội B không phải vì đội B đá hay hơn. Cầu thủ chuyển vì người đại diện của anh ta đang xây dựng một nhóm cầu thủ ở đội B và cần thêm một mảnh ghép. Phần kỹ thuật được dựng lên sau, để hợp thức hóa quyết định đã có từ trước.

Tôi không nói điều này để chỉ trích. Tôi nói vì đó là cách cái chợ vận hành. Người hâm mộ xem trận đấu và nghĩ đội hình là kết quả của chiến thuật. Thực tế, đội hình đôi khi là kết quả của một cuộc gọi giữa hai người đại diện không ưa nhau nhưng cần nhau.

Cơ chế thứ tư là sự phụ thuộc vào doanh thu vé. Một CLB V.League có thể đạt doanh thu vé tốt trong một mùa thành công, nhưng con số đó có thể giảm mạnh khi đội sa sút hoặc khi có yếu tố bên ngoài. Khi doanh thu vé sụp, áp lực lên quỹ lương tăng. Đây là thời điểm các thương vụ đêm trở nên dày đặc nhất. Các CLB cần giảm chi, cầu thủ cần tìm chỗ mới, và người đại diện cần xoay vòng.

Tôi nhớ mùa giải mà giải đấu phải tạm dừng vì dịch bệnh. Khi đó tôi ngồi ở Đà Nẵng, không thể đến sân, và dành ba tháng để gọi điện cho mười bốn người đại diện. Tôi tổng hợp danh sách hai mươi hợp đồng sắp hết hạn và phân tích tác động của cú sốc doanh thu vé - con số giảm gần như tuyệt đối. Chính từ phân tích đó, tôi dự đoán một tiền đạo trụ cột sẽ gia hạn với CLB của anh ta dù bị giảm lương, trong khi phần lớn báo lớn lại cho rằng anh ta sẽ ra đi. Anh ta ở lại. Lý do không nằm ở tiền, mà nằm ở việc không có đội nào sẵn sàng trả mức lương tương đương trong bối cảnh tất cả các đội đều thắt lưng buộc bụng. Đó là một bài học: trong khủng hoảng, cầu thủ thường ở lại nơi trả ít hơn nhưng chắc chắn.

Cơ chế thứ năm là mùa giải thường niên và nhịp độ thi đấu. Khi các đội đá nhiều trận trong thời gian ngắn, nhu cầu xoay tua tăng, và nhu cầu mua tạm thời cũng tăng. Một đội mất trung vệ trụ cột vì thẻ phạt hoặc chấn thương sẽ tìm cách bổ sung ngay, và thường chấp nhận trả giá cao hơn giá trị thực. Đây là lúc các thương vụ chữa cháy diễn ra, và cũng là lúc các sai lầm tài chính được ghi lại.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi nhận ra một mẫu hình lặp lại. Trong ba trận gần nhất trước một thương vụ lớn, một cầu thủ thường được cho nghỉ hoặc vào sân từ ghế dự bị. Đó không phải trùng hợp. Đó là tín hiệu. Khi một cầu thủ quan trọng bỗng dưng mất suất đá chính mà không có lý do chuyên môn rõ ràng, khả năng cao là có một cuộc đàm phán đang diễn ra phía sau. Người hâm mộ thấy thay đổi đội hình. Người trong ngành thấy một thương vụ đang được đóng gói.

Tín hiệu thứ hai nằm ở lịch thi đấu. Khi một CLB đột ngột thay đổi kế hoạch tập huấn hoặc hủy một trận giao hữu, thường có lý do hành chính phía sau. Tôi từng thấy một đội hủy trận giao hữu vào phút chót, và ba ngày sau công bố hai bản hợp đồng mới. Ban huấn luyện cần thời gian để ghép đội hình, và thời gian đó phải được lấy từ đâu đó.

Cơ chế thứ sáu là quan hệ giữa các ông bầu. Ở V.League, nhiều CLB thuộc sở hữu hoặc chịu ảnh hưởng của các tập đoàn và doanh nghiệp lớn. Giữa các tập đoàn này có quan hệ hợp tác, cạnh tranh, và đôi khi là quan hệ cá nhân giữa những người lãnh đạo. Một thương vụ có thể được thúc đẩy không phải vì lý do chuyên môn mà vì lý do quan hệ. Điều này khiến thị trường chuyển nhượng V.League khó dự đoán bằng các mô hình thuần túy dựa trên dữ liệu.

Tôi đã từng chứng kiến một thương vụ mà tất cả các chỉ số đều chống lại nó: đội mua không cần vị trí đó, đội bán không muốn mất cầu thủ, và giá trị chuyển nhượng cao hơn giá trị thị trường. Thương vụ vẫn diễn ra. Lý do nằm ở một cuộc gọi giữa hai người lãnh đạo có mối quan hệ từ nhiều năm trước. Phần kỹ thuật được viết lại sau để phù hợp.

Đến đây, cần nói rõ một điều. Những gì tôi mô tả không phải là sự bất thường. Đó là cấu trúc. Một thị trường chuyển nhượng vận hành dựa trên quan hệ cá nhân và quyết định tập trung sẽ tạo ra những thương vụ như vậy. Vấn đề không nằm ở việc có những cuộc gọi lúc hai giờ sáng. Vấn đề nằm ở việc không có cơ chế nào ghi lại chúng.

Ở đây mới là phần ít người muốn nghe.

Câu chuyện chính thức mà báo chí và người hâm mộ thường kể là: các đại gia phá hỏng bóng đá Việt Nam bằng cách mua hết cầu thủ giỏi, và các đội nhỏ là nạn nhân. Câu chuyện đó đúng một phần, nhưng nó bỏ qua một điểm quan trọng. Điểm mù lớn nhất không nằm ở phía các đại gia. Nó nằm ở phía các đội nhỏ.

Nhiều đội nhỏ không bị mua cầu thủ. Họ chọn bán. Việc bán cầu thủ là nguồn thu chính, và việc cho mượn kèm nghĩa vụ mua đứt là công cụ kế toán để làm đẹp báo cáo tài chính trong ngắn hạn. Nếu đội nhỏ thực sự muốn giữ cầu thủ, họ có thể làm điều đó bằng cách ký hợp đồng dài hạn, xây dựng lộ trình, hoặc đơn giản là từ chối bán. Nhiều đội chọn cách khác vì việc bán cầu thủ giúp cân đối dòng tiền ngay lập tức.

Điều này dẫn đến một nghịch lý. Các đội nhỏ chỉ trích các đại gia vì mua hết cầu thủ, nhưng chính họ là người đặt cầu thủ lên kệ. Các đại gia chỉ đơn giản là người mua. Nếu không có người bán, không có người mua.

Điểm mù thứ hai là về vai trò của người hâm mộ. Người hâm mộ muốn đội nhà giữ cầu thủ, nhưng họ không muốn trả giá vé cao hơn để đội có tiền giữ cầu thủ. Doanh thu vé thấp là nguyên nhân cấu trúc khiến các đội phải bán. Đây là một vòng lặp mà cả hai phía đều là một phần của nó.

Điểm mù thứ ba là về tính minh bạch. Nhiều người cho rằng nếu các CLB công bố đầy đủ thông tin chuyển nhượng, thị trường sẽ minh bạch hơn. Thực tế, việc công bố đầy đủ có thể gây hại cho các đội nhỏ, vì nó để lộ cấu trúc tài chính và làm suy yếu vị thế đàm phán của họ trong các thương vụ tiếp theo. Đây là lý do vì sao các CLB chọn im lặng, và cũng là lý do vì sao những người làm nghề như tôi phải làm việc qua điện thoại thay vì qua họp báo.

Tôi không bảo vệ sự thiếu minh bạch. Tôi chỉ nói rằng nó có lý do tồn tại, và lý do đó không phải là âm mưu. Đó là hệ quả của một thị trường mà nguồn thu không đủ lớn để các đội có thể hoạt động công khai.

Sân trống, khán đài trống, nhưng cái chợ người vẫn họp qua điện thoại. Điều đó sẽ còn tiếp diễn chừng nào cấu trúc tài chính của giải đấu chưa thay đổi.

Đêm nay, điện thoại có thể lại rung. Một người đại diện nào đó sẽ gọi, báo một thương vụ đã chốt, và tôi sẽ ghi lại thời gian, số máy, tên người gọi. Sáng mai, một tờ báo nào đó sẽ đăng tin dựa trên nguồn tin riêng, và một CLB nào đó sẽ phủ nhận. Đến cuối tuần, cầu thủ sẽ xuất hiện trong bộ áo mới và mọi thứ sẽ được gọi là bản hợp đồng được mong đợi từ lâu.

Bóng đá không nằm ở chín mươi phút, nó nằm ở những phút trước khi bóng lăn.

Thứ đáng theo dõi trong giai đoạn tới không phải là danh sách cầu thủ chuyển đi hay chuyển đến. Thứ đáng theo dõi là liệu các CLB V.League có tìm được nguồn thu nào ngoài tiền tài trợ và doanh thu vé hay không. Nếu họ tìm được, thị trường sẽ dần chuyển từ điện thoại sang bàn đàm phán, và những người làm nghề như tôi sẽ phải học cách đọc hợp đồng thay vì đọc giọng nói lúc hai giờ sáng. Nếu không, cái chợ đêm vẫn sẽ là nơi mọi thứ thực sự được định đoạt.

Và người hâm mộ, những người trả tiền vé và theo dõi từng vòng đấu, sẽ vẫn chỉ nhìn thấy phần nổi của tảng băng.