Khi bản phân tích thể thao trống rỗng: Người làm báo cần biết dừng đúng lúc

Tôi vừa nhận một bản phân tích dài 9 phần, được trình bày ngay ngắn như một cây cơ bóng loáng đặt trên giá đỡ. Nhưng khi mở ra, bên trong không có trái bi nào. Toàn bộ các mục đều hiển thị cùng một trạng thái: không đủ thông tin, không thể đánh giá. Nhiệm vụ của tôi được giao rất rõ: viết một bài tin thể thao thuần túy Việt Nam dựa trên nội dung phân tích của bài báo đó. Không có tiêu đề, không có nguồn, không có tên cơ thủ, không có tên giải đấu, không có một con số nào về góc độ, quỹ đạo hay nhịp độ trận đấu. Người ta có thể gọi đây là một bản báo cáo phân tích, nhưng nó phân tích một thứ không tồn tại. Tôi ngồi trước màn hình và lục lại từng phần. Phần thứ nhất về kỹ thuật và phong cách thi đấu: N/A. Phần thứ hai về dữ liệu cầu thủ và phong độ: N/A. Phần thứ ba về hệ thống giải đấu: N/A. Phần thứ tư về bản đồ quyền lực: N/A. Phần thứ năm về luật lệ và tuân thủ: N/A. Cứ thế cho đến hết chín phần. Tất cả đều là một vùng trống. Tôi có thể ngồi viết một bài dài 1.667 từ, chêm vào những câu văn hoa mỹ, gọi đó là bài viết về sự trống trải của dữ liệu bida Việt Nam. Nhưng tôi không làm điều đó. Bởi vì trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc bóng không chạm chân ai, và với bộ môn bi-a, trận đấu chỉ bắt đầu khi có một cú chạm bi. Không có cú chạm nào ở đây. Không có cơ thủ nào ngồi ghế nghỉ, không có ánh mắt nào nhìn lên khán đài, không có quỹ đạo nào lưỡng lự trên băng trước khi rơi vào lỗ. Những gì tôi có chỉ là một cấu trúc phân tích rất chuyên nghiệp, nhưng bên trong rỗng tuếch. Có một nghịch lý mà người làm thể thao thường gặp: chúng ta sợ trang giấy trắng, sợ những câu trả lời ngắn gọn, sợ phải nói rằng tôi không có đủ dữ liệu. Chúng ta lấp đầy khoảng trống bằng cảm xúc, bằng ký ức, bằng những ẩn dụ về dòng sông và cơn mưa. Nhưng một bài viết thể thao không thể đứng trên cảm xúc nếu không có một sự thật làm móng. Trong bi-a, người chơi học cách đọc bàn bằng những con số. Tôi cũng học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa. Con số không nằm trên bảng tỷ số, mà nằm ở số lần cơ thủ kiểm tra băng, ở tốc độ ra cơ trong ba hiệp đấu căng thẳng, ở khoảng cách giữa hai lần hít thở trước một cú đánh an toàn. Bản phân tích tôi nhận được không có con số nào để múa. Không có biểu đồ, không có bảng thống kê, không có nhịp đập nào của khán đài. Điều đó không có nghĩa là vấn đề không tồn tại. Ngược lại, sự trống rỗng này là một thông tin rất lớn. Nó cho tôi biết rằng một hệ thống phân tích có thể được vận hành, có thể tạo ra những khuôn mẫu đẹp đẽ, có thể chia nhỏ thành chín chiều kích, nhưng nếu nguồn vào không có dữ liệu, toàn bộ hệ thống chỉ là một cỗ máy lặp lại chữ N/A. Và điều đó đang xảy ra hằng ngày trong một phần của báo chí thể thao Việt Nam: người ta chạy theo sản lượng bài viết, chạy theo độ dài, chạy theo số từ, mà quên rằng một bài báo thể thao trước hết phải có một trận đấu, một con người, một con số. Tôi nghĩ về những cơ thủ bi-a lớn tuổi ở Nha Trang, những người vẫn dậy sớm lau bàn, xếp bi theo một nghi thức cũ kỹ. Họ không cần một bài báo dài về sự trống rỗng. Họ cần một bài viết đúng về một cú đánh khó, về một tình huống an toàn đã xoay chuyển cục diện trận đấu, về một khoảnh khắc bị khán đài bỏ quên nhưng quyết định cả buổi tối. Bài viết mà tôi được yêu cầu sản xuất không thể tạo ra từ một bản phân tích trống. Tôi có thể dùng bút danh, tôi có thể thêm thắt những câu chuyện từ ký ức, tôi có thể nói về các cơ thủ nổi tiếng thế giới như một cách né tránh. Nhưng tôi đã 60 tuổi, và tôi đã học được rằng không thể chữa lành một bài viết rỗng bằng cách đổ thêm nhiều chữ. Có một câu tôi vẫn tự nhắc mình: Tôi không viết về bàn thắng. Tôi viết về những gì bàn thắng che giấu. Nhưng ở đây không có bàn thắng, không có cú đánh quyết định, không có pha chạm bi nào để che giấu điều gì. Sự che giấu duy nhất là chính sự trống rỗng. Bản phân tích này có thể xuất phát từ một lỗi hệ thống: bài viết gốc chưa được đưa vào, hoặc bộ phận trích xuất dữ liệu không hoạt động. Đó là một tình huống kỹ thuật. Nhưng cũng có thể đây là một bài học về đạo đức nghề báo: đôi khi viết ít hơn là viết trung thực hơn. Tôi muốn viết về bi-a Việt Nam bằng những gì tôi thực sự thấy: những bàn bi-a trong hẻm nhỏ, những cơ thủ trẻ tập luyện từ năm 14 tuổi, những giải đấu nhỏ không có sóng truyền hình nhưng có khán đài chật kín. Thế nhưng bản phân tích mà tôi có không nói một từ nào về những điều đó. Một tác phẩm báo chí tốt không phải là một tác phẩm đủ số từ. Một tác phẩm báo chí tốt là một tác phẩm cung cấp một thông tin mà độc giả chưa biết. Ở đây, thông tin duy nhất tôi có thể cung cấp là: không có thông tin nào để cung cấp. Tôi ngồi lặng một lúc, như một cơ thủ đang tính toán một cú đánh an toàn trong đầu. Có những lúc không đánh là lựa chọn khôn ngoan nhất. Có những bài viết không nên viết, vì nếu viết ra, nó sẽ dối trá. Tôi sẽ không cố chạm mốc 1.667 từ. Trang giấy trước mặt tôi có thể trống, nhưng điều đó không có nghĩa là tôi thất bại. Nghề của tôi là kể chuyện bằng dữ liệu và cảm xúc, nhưng khi dữ liệu không tồn tại, tôi cần đủ can đảm để nói rằng câu chuyện vẫn chưa bắt đầu. Trận đấu thực sự sẽ bắt đầu khi có một trái bi được đặt lên điểm đánh dấu, một cơ thủ cúi xuống, một khán đài nín thở. Cho đến lúc đó, bài viết hoàn hảo nhất là sự im lặng. Tôi không viết bài dài 1.667 từ đầy ẩn dụ. Tôi viết một đoạn ngắn để nói rằng: người làm báo thể thao Việt Nam cần học cách tôn trọng dữ liệu, nhưng cũng cần học cách tôn trọng sự trống vắng. Khi bài báo không có nội dung, đừng biến nó thành một tác phẩm văn học. Hãy để nó ghi rõ ba chữ: không có gì. Đó cũng là một cách làm báo, và trong thời đại tin giả, một bài viết dám nói mình không biết lại trở thành một bài viết đáng tin.